است يعنى در اشراق ولايت و نور توحيد غير از خدا همه بىفايده است جز حقيقت كه تذكر و ياد حق است ولى اين تذكر در حقيقت تذكر عبد نيست كه در ابتداء سلوك است بلكه ذكر حق است ذات و اوصاف خود را در مظاهر اسماء و صفات و ممكن است چنانچه بعد از اين هم خواهد گفت معنى چنان باشد كه اشارات همگى وهميات عارف است الا اينكه وهميات او بر معلومات عارف مىچربد زيرا كه وهميات او با لسان اشاره مطابق حقيقت است و خياليات او عين صور ملكوت و جبروت است كه منور با عقل كل است كه فرموده‌اند : آن خيالاتى كه دام اوليا است * عكس مه‌رويان بستان خدا است قوله قس « العلم اختبار » يعنى علم ظاهرى شرعى براى آزمايش و انتخاب اوامر است از نواهى و نيك از به دو علم آخرت ميزان ملاحظه و جدا كردن عمل خالص است از غير خالص و علم صنايع ميزان امتحان اهل صنعت است از ديگرى و علم عقلى امتحان معلوم است از مجهول و بدست آوردن نتيجه از عقيم و علم الهام و خواطر ميزان امتحان خاطر نفسانى است از رحمانى و ملكى و شيطانى و كذا ساير علوم ولى اصل مقصود اين است كه علوم قالى و عقلى براى آزمايش است در به دو امر كه آيا به حق مىرساند يا نه و موصل به حق و مدلول و نتيجه خواهد شد يا نه و بنابراين مظنون و ترديدآور است بخلاف علم حقيقت كه مىفرمايد « و الحقيقة اختيار » يعنى حقيقت كه مشاهدات و تجليات است اختيار الهى است كه بنده را اختيار كرده و برگزيده براى آن علم كه عين است « و المجاهدة افتقار » يعنى رياضت و سعى و كوشش براى حاجت و نيازمندى است كه شخص مرتاض با گرسنگى و عبادت و مالش نفس عادت مىكند تا عجز او بر خودش ثابت گردد و بداند كه در هر حال از حقتعالى مستغنى نيست بلكه در توفيق طاعات و كوشش و رياضت . محتاج است بر امداد فيض وجود و توفيق و نفس رياضت بدون مدد حق مؤثر نيست در حالات و مقامات بلكه فقط از عادات طبيعيه و نفسانيه فقير و نادار مىشود و احتياج بعنايت ربانيه را ثابت مىكند و بمضمون « وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » « 1 » با رياضت طالب هدايت بر اعمال ظاهره است و سلب انانيت بجهة رياضت افتقار است و عجز بندگى « من وجد حسّه فى معنى الإشارة او يرى نفسه فى حقايق العبارة فالعلم دنياوىّ و الاشارات كلّها وهم » يعنى كسى كه حس خود

--> ( 1 ) جزء آيه 69 از سورهء 39 يعنى كسانى كه در راه ما كوشش كنند آنان را به راه راست - هدايت مىكنيم .